(Phần 3)
VI. Trận
Hải Chiến
Thấy
các chiến hạm ta bất thần bao vây và dàn đi h́nh
tác chiến để uy hiếp đảo, lực
lượng địch cũng chia thành hai nhóm để
nghênh cản. Hai chiến hạm mới tới mang số
389 và 396 vận chuyển về hướng Tây Bắc
đảo để chận đường phân
đội Bắc, trong lúc 2 Kronstadt c̣n lại mang số
271 và 274 đối đầu với phân đội Nam
tại phía Nam đảo Quang Ḥa. Mặc
dù phía Trung Cộng phản ứng mạnh, lực
lượng VNCH vẫn tiến hành kế hoạch hành
quân đổ bộ tái chiếm đảo Quang Ḥa như
đă dự trù. Hồi 6 giờ 48 sáng, toán đổ
bộ cũng được chia làm hai cánh: Cánh Biệt
Hải trên HQ-4 được đổ bộ lên mặt
Nam, trong khi cánh Hải Kích trên HQ-5 được
đổ bộ lên mặt Tây Nam đảo Quang Ḥa.
Tới 7 giờ 42 sáng, v́ gió thổi quá mạnh khiến
hai bè cao su chở toán Hải Kích bị dạt ra ngoài
khơi nên HQ-5 phải thả xuồng máy để
phụ giúp kéo tới điểm đổ bộ.
Cũng trong lúc này, Trung Cộng cũng cho đổ thêm
quân từ 2 tầu vơ trang lên mặt Bắc đảo. Tuy
gặp khá nhiều khó khăn v́ gió mạnh và sóng lớn
sát bờ, cuối cùng toán Hải Kích cũng đổ
bộ lên được mặt Tây Nam đảo Quang Ḥa
vào lúc 7 giờ 45 sáng. Sau khi hoàn tất nhiệm vụ
đổ quân, hai chiến hạm HQ-5 và HQ-4 thuộc phân
đội Nam di chuyển trong vùng từ Nam Đông Nam tới
Tây Nam của đảo Quang Ḥa, có lúc vào sát bờ chỉ
cách chừng 1 hải lư để trợ chiến cho
lực lượng đổ bộ. Lực
Lượng đổ bộ gồm những thành
phần được huấn luyện tinh thục,
thiện chiến nhất của HQVN. Toán Biệt Hải
do HQ Đại Úy Nguyễn Văn Tiến (khóa 16 SQHQ Nha Trang)
chỉ huy, gồm những quân nhân "người
nhái" thuộc Sở Pḥng Vệ Duyên Hải. Toán
Hải Kích chuyên về phục kích và đánh bộ do HQ
Đại Úy Trần Cao Sạ (khóa 16 SQHQ Nha Trang) chỉ huy.
Ngay từ khi vừa đặt chân lên bờ đảo,
cả hai toán bị quân Trung Cộng trên đảo
đông hơn đàn áp. Địch quân trang bị vũ khí
nặng dàn hàng ngang ngăn cản và uy hiếp, một
số lớn khác ẩn núp trong các giao thông hào và công
sự pḥng thủ kiên cố để yểm trợ
khiến lực lượng đổ bộ không thể
nào tiến sâu vào trung tâm đảo. T́nh h́nh lúc bấy
giờ rất nguy cấp và thật bất lợi cho
lực lượng VNCH, nhưng v́ tuân hành thượng
lệnh quyết tâm bảo vệ lănh thổ nên vào
khoảng 9 giờ sáng, SQ/CHCT ra lệnh cho toán Hải Kích
vượt lên trước, di chuyển về mặt Tây
Nam đảo. Thấy quyết tâm chiếm lại
dảo của các chiến sĩ Việt Nam, quân Trung
Cộng nấp trong các công sự pḥng thủ nổ súng
thượng liên vào toán Hải Kích khiến 1 sĩ quan là
Trung Úy Nguyễn Văn Đơn và 1 đoàn viên tên Long bị
tử thương và 2 đoàn viên khác bị thương.
Toán Hải Kích lập tức dùng hỏa lực cơ
hữu gồm súng phóng lựu M.79 và súng cá nhân M.16 bắn
trả. C̣n toán Biệt Hải tuy cũng bị lính Trung
Cộng đông hơn uy hiếp nhưng hoàn toàn vô sự.
Lúc
10 giờ sáng, HQ-5 vị trí cách đảo Quang Ḥa 5000 yards
(khoảng 3 hải lư) về hướng Tây Nam (245
độ). Vào khoảng 9 giờ 30 sáng, trước t́nh
h́nh bất lợi và áp lực địch quá mạnh có
thể đưa tới nguy cơ toàn thể lực
lượng đổ bộ bị địch quân đông
hơn tiêu diệt, SQ/CHCH ra lệnh rút tất cả hai
toán Hải Kích và Biệt Hải về chiến hạm.
Lực lượng đổ bộ về tới
chiến hạm an toàn, không bị thêm một thiệt
hại nào, mang theo được xác sĩ quan, c̣n các
đoàn viên không kịp mang theo. Hai đoàn viên bị
thương được di tản qua HQ-4. Trước
những biến chuyển kém thuận lợi, SQ/CHCT ban
hành chỉ thị mới. Trong khoảng thời gian
từ 10 giờ 17 sáng cho tới 10 giờ 24 sáng, các
chiến hạm Việt Nam vận chuyển chiến
thuật để thiết lập một h́nh ṿng cung
ở phía Tây đảo Quang Ḥa. Phân đội Bắc gồm
hai chiến hạm HQ-16 và HQ-10 di chuyển về phía Tây
Bắc đảo trong khi phân đội Nam gồm hai
chiến hạm HQ-5 và HQ-4 di chuyển từ Tây Nam tới
vị trí phía Tây Đảo. Khi thấy các chiến hạm
Việt Nam thiết lập đi h́nh mới, bốn
chiếc tầu Trung Cộng lập tức bám theo, một
đối một. Theo phúc tŕnh hậu hành quân của soái
hạm HQ-5, t́nh h́nh lúc đó đă hết sức căng
thẳng. Chiến hạm đôi bên chỉ cách nhau
khoảng 1,600 yards (chừng 1 hải lư) đều ở
trong t́nh trạng nhiệm sở tác chiến toàn diện
với các nhân viên ngồi trong các ụ súng. Các khẩu hải
pháo chĩa thẵng vào tầu địch trong tư
thế sẵn sàng tác xạ tiêu diệt. Lúc
đó, vị trí các chiến hạm đều nằm
về hướng Tây và Tây Bắc của đảo Quang
Ḥa. Hải đi VNCH bao vây phía ngoài, cách đảo
khoảng 4-5 hải lư, các tầu Trung Cộng nằm hơi
chếch về phía bên trong, cách đảo chừng 3-4
hải lư. Vị thế tác chiến của các chiến
hạm Việt Nam thiết lập thành h́nh ṿng cung,
thứ tự từ Bắc xuống Nam được
ghi nhận như sau: HQ-16 chiếm vị trí cực
Bắc của đội h́nh, sau đó là HQ-10. Kế
tiếp là HQ-4 và HQ-5 ở vị trí cực Nam. Các
chiến hạm Trung Cộng cũng ở vị thế
nghênh cản một chọi một như sau: Kronstadt 274
đối đầu HQ-5, Kronstadt 271 đối
đầu HQ-4, Trục Lôi Hạm 396 đối
đầu HQ-10, Trục Lôi Hạm 389 đối
đầu HQ-16. Trên
soái hạm HQ-5, SQ/CHCT chỉ định mục tiêu cho
từng chiến hạm, đó là những chiếc
Kronstadt và chiến hạm địch đối
đầu. Lệnh tác xạ đồng loạt vào các
chiến hạm địch được ban hành từ
soái hạm HQ-5 vào lúc 10 giờ 25 phút sáng. Trận hải
chiến tại Hoàng Sa khởi đầu. Đến
đây, cần mở một dấu ngoặc để
t́m câu trả lời đúng nhất cho nghi vấn:
chiến hạm VNCH hay Trung Cộng đă khai hỏa
trước mở đầu trận hải chiến?
Theo các tài liệu của VNCH trước năm 1975, các
chiến hạm Trung Cộng đă bắn trước.
Ngay sau khi xảy ra trận hải chiến vào ngày thứ
bảy 19 tháng 1, phát ngôn viên quân sự của VNCH là Trung Tá
Lê Trung Hiền đă tuyên bố trong một buổi
họp báo có các thông tín viên quốc tế tham dự
rằng: "Hồi 10 giờ 22 phút sáng nay, một
chiến hạm Trung Cộng đă nổ súng bắn vào
một tầu tuần dương (cutter) của VNCH
tại Hoàng Sa. Chiến hạm VNCH bắn trả
để tự vệ khiến tầu Trung Cộng
bị cháy. Tàu VNCH chỉ bị hư hại nhẹ".
(Sài G̣n - tin Reuter ngày 19 tháng 1 năm 1974). Chiến tầu
tuần dương của HQVNCH mà Trung Tá Hiền nói
tới là loại tầu "WHEC" (White High Endurance
Cutter) nguyên của Coast Guard Hoa Kỳ, khi chuyển giao cho
HQVN được gọi là "Tuần Dương
Hạm" như HQ-5 Trần B́nh Trọng, HQ-16 Lư
Thường Kiệt tham chiến tại Hoàng Sa. Trong
Bản Thông Tin (Communique) chính thức của bộ
Ngoại Giao VNCH phát hành ngày 19/1/74 cũng loan báo nguyên
văn như sau: "Sáng nay, ngày 19/1/74, vào hồi 10
giờ 20 sáng, một hộ tống hạm Trung Cộng
loại Kronstadt đă nổ súng vào Khu Trục Hạm
Trần Khánh Dư HQ-04 của VNCH. Chiến hạm VN
bắn trả để tự vệ khiến tầu
Trung Cộng bị hư hại" (Trích Bản Thông
Tin của bộ Ngoại Giao ngày 19/1/74 loan báo về
việc Trung Cộng khơi mào những hành động
quân sự tại vùng Hoàng Sa). Khu Trục Hạm Trần
Khánh Dư đúng ra mang chiến số "HQ-4"
chứ không phải là "HQ-04" như đă
đăng trong bản tin. Trong HQVN, chiến hạm mang
số "HQ-04" là Hộ Tống Hạm (PC - Patrol
Craft) Tụy Động lúc đó đă phế thải. Chúng
tôi chỉ muốn nói lại cho đúng v́ các vị phát
ngôn quân sự thường là sĩ quan Bộ Binh không
mấy quen thuộc với các loại chiến hạm
của Hải Quân, c̣n vị phát ngôn viên dân sự của
bộ Ngoại Giao lại càng dễ lầm lẫn. Nhưng
những lầm lẫn "kỹ thuật nhỏ"
như HQ-4 và HQ-04 hay chiến hạm VNCH bị tầu
Trung Cộng bắn là Tuần Dương Hạm hay Khu
Trục Hạm đều không quan trọng. Ở đây,
chúng tôi chỉ muốn t́m bằng cớ chứng tỏ
các nguồn tin chính thức của VNCH đều cho
biết Trung Cộng các chiến hạm Trung Cộng
đă nổ súng trước. Tuy nhiên, những lời
tuyên bố chính thức, nhất là về mặt ngoại
giao, lại chưa chắc đă là sự thật mà
nhiều khi chỉ nhằm mục đích t́m thêm hậu
thuẫn cho ḿnh. V́ vậy, tới đây, vẫn chưa
dứt khoát trả lời được câu hỏi
"chiến hạm bên nào đă bắn
trước?". Gần
đây, rất may thay v́ sự thật mỗi ngày một
mai một với thời gian, chúng ta đă có câu trả
lời chắc chắn. Câu trả lời đó nằm
trong bài nói chuyện mới đây vào ngày 17/1/1998 nhan
đề "Sau 24 năm, nhớ về Hải Chiến
Hoàng Sa, tưởng niệm các Liệt Sĩ hy sinh v́
Tổ Quốc" của HQ Trung Tá Vũ Hữu San,
cựu Hạm Trưởng HQ-4. Trong bài nói chuyện
rất cảm động này, Trung Tá San đă cùng với
Trung Tá Quỳnh "xác nhận việc các chiến
hạm HQ-4, HQ-5, HQ-16 và HQ-10 chúng tôi đă bắn trước
vào kẻ xâm lăng". Trung Tá San và Trung Tá Quỳnh,
những Hạm Trưởng xuất sắc và quân nhân
gương mẫu thuần túy đă đưa ra lư do
rất chính đáng và hùng hồn để cần nói lên
sự thật này rằng: "Sợ ǵ mà không nói
Hải Quân Việt Nam bắn trước? Giặc vào nhà,
ta phải đẩy lui chúng!" Lư do của các
vị Hạm Trưởng đáng kính này cũng oai
dũng như khi họ đứng trên đài chỉ huy,
ra lệnh cho chiến hạm bắn thẳng vào tầu
địch năm xưa tại Hoàng Sa. Để
kiểm chứng thêm, mới đây chúng tôi cũng nói
chuyện khá nhiều lần với cựu HQ Trung Tá
Phạm Trọng Quỳnh và được ông xác nhận
việc các chiến hạm VNCH bắn vào tầu
địch trước là đúng v́ chính ông đă ra
chuyển lệnh tác xạ mở đầu trận
hải chiến tại Hoàng Sa theo lệnh của SQ/CHCHT.
Trở
lại các diễn tiến của trận hải
chiến Hoàng Sa. Ngay sau khi nhận đuợc lệnh tác
xạ chuyển đi từ soái hạm HQ-5, các chiến
hạm VNCH đồng loạt khai hỏa vào mục tiêu
được chỉ định là các chiến hạm
địch đối đầu. Các khẩu đại
bác 40 ly và 20 ly tác xạ rất chính xác và hiệu quả
v́ có nhịp bắn nhanh và mục tiêu lớn lại
nằm trong tầm tác xạ hữu hiệu. Các khẩu
đại bác 76 ly trên Khu Trục Hạm Trần Khánh Dư
tác xạ cũng rất chính xác nhưng nhịp bắn
không được nhanh v́ hệ thống kiểm xạ
viễn khiển bị hỏng. Những giàn đại
pháo 127 ly trên các Tuần Dương Hạm Trần B́nh
Trọng và Lư Thường Kiệt có nhịp bắn
chậm hơn trong lúc các chiến hạm đôi bên
vận chuyển với vận tốc cao nên rất khó
nhắm vào mục tiêu. Riêng Hộ Tống Hạm Nhật
Tảo HQ-10 v́ chỉ c̣n một máy chánh nên xoay trở rất
khó khăn và chậm chạp, giàn radar bất khiển
dụng, t́nh trạng kỹ thuật không đuợc
khả quan nên lâm vào t́nh thế rất bất lợi. Với
chiến thuật "tốc chiến, tốc
thắng", các chiến hạm VNCH chiếm
được thượng phong v́ bắn trước
với cỡ súng lớn hơn. Các tầu Trung Cộng
bị thiệt hại nhiều trong những phút
đầu tiên này nhưng cũng bắn trả mănh
liệt. Trên Tuần Dương Hạm Lư Thường
Kiệt HQ-16 thuộc phân đội Bắc, lệnh tác
xạ của Hạm Trưởng, HQ Trung Tá Lê Văn
Thự, được đáp ứng ngay bằng quả
đạn đầu tiên của khẩu đại pháo
127 ly do Trung Úy Ất làm trưởng khẩu. Sau đó,
các khẩu đại bác 40 ly và 20 ly từ trước
mũi đến sau lái thi nhau bắn vào tầu
địch. Giống như như HQ-5, vũ khí chính
của Tuần Dương Hạm Lư Thường
Kiệt là khẩu đại pháo 127 ly (5 inch) đặt
tại sân trước. Cũng ở sân trước,
đàng sau của khẩu đại pháo là giàn đại
bác 40 ly đôi (2 ṇng) nằm một tầng cao hơn ngay
dưới đài chỉ huy. Hai bên hông đài chỉ huy
là các khẩu đại bác 20 ly đôi (2 ṇng). Tại sân
sau có các khẩu đại bác 40 ly đơn, một bên
tả hạm, một bên hữu hạm. Sau
đây là lời tường thuật của của
một nhân chứng, sĩ quan hải hành Đào Dân (khóa 18
SQ/HQNT?) có mặt trên đài chỉ huy HQ-16 trong lúc xảy
ra trận hải chiến: "Cả
chiến hạm như bị giật lùi v́ tiếng khai
hỏa của đại pháo 127 ly. Những người
trên đài chỉ huy chú tâm đến nỗi ai cũng có
cảm tưởng ḿnh nh́n thấy được
đường đi của viên đại bác dầu
tiên. Rồi tiếng nổ dồn ập của khẩu
đại bác 40 ly đôi trước mũi và khẩu 40
ly đơn sau lái hữu hạm,cùng với tiếng
nổ liên hồi của đại bác 20 ly làm thành một
ḥa âm khó tả. Khói thuốc súng từ trước
mũi, sau lái, bong trên phía sau và ngay đài chỉ huy phía
dưới bay lên làm mờ cả một vùng trời trên
mhiến hạm ... Từ lỗ tṛn của ổ
đại bác 127 ly trước mũi, Trung Úy Ất
đă đứng hẳn người lên, nhô cả thân
ḿnh lên trên ụ súng để tân mắt chứng kiến
kết quả của những viên đạn đang
nổ, điều chỉnh những sai sót. Tiếng oang
oang thường ngày của Ất được dịp
phát ra từ đó mà ở đài chỉ huy chúng tôi c̣n nghe
được. "Lên hai độ", "xuống
một độ", "bên phải", "bên trái
một chút". Cả đài chỉ huy cùng chăm chú theo
dơi từng viên đại pháo phát nổ xung quanh tầu
địch, bỗng ồ lên như ong vỡ tổ:
"Trúng rồi!" Tôi nh́n lên, chếch về phía bên
phải mũi tàu, một chiến hạm địch
đang bốc khói. Có lẽ là khói của viên đạn
nổ tung ngay đài chỉ huy v́ sau đó, dường
như hoạt động của tầu này có phần
chậm lại". Hộ
Tống Hạm Nhật Tảo HQ-10 là một hành phần
của phân đội Bắc dưới quyền chỉ
huy của HQ-16. Trong lúc hải chiến, HQ-10 nằm
chếch về hướng Nam, cách HQ-16 chừng 1 hải
lư. V́ là một tầu loại rà ḿn được
biến cải nên là chiến hạm nhỏ nhất,
chậm nhất và nhỏ nhất trong số các chiến
hạm VNCH tham chiến. Ngoài ra, ngay từ khi gia nhập
Hải Đội Hoàng Sa, t́nh trạng kỹ thuật của
HQ-10 đă không được khả quan v́ chỉ c̣n
một máy chánh, radar lại bị hư. Trước
đây, trên đường đi từ Đà Nẵng ra Hoàng
Sa vào ngày 18/1, soái hạm HQ-5 đă phải rời
đội h́nh, bỏ HQ-10 lại phía sau v́ chạy quá
chậm. Tuy cần đi trước cho kịp giờ
hẹn với các chiến hạm bạn tại Hoàng Sa,
HQ-5 vẫn dùng radar của ḿnh để hướng
dẫn HQ-10 hải hành trong đêm. Vũ khí chính của
HQ-10 là khẩu trọng pháo 76.2 ly đặt tại sân
trước, 2 đại bác 40 ly đơn tại sân
giữa và 4 đại bác 20 ly đặt hai bên hông đài
chỉ huy và sân sau. Theo
kế hoạch lúc ban đầu, phân đội Bắc có
nhiệm vụ yểm trợ hải pháo để phân
đội Nam đổ quân chiếm đảo Quang Ḥa.
Nhưng sau khi cuộc đổ bộ bất thành v́ quân
Trung Cộng trên đảo quá đông và tầu yểm
trợ của chúng cũng rất nhiều - tổng
Cộng 11 chiếc đủ loại - nên sau khi thảo
luận kỹ càng, lực lượng VNCH quyết
định tiêu diệt các chiến hạm địch
trước. Đây là một quyết định rất sáng
suốt v́ nếu phá được đoàn tầu
yểm trợ, địch quân trên đảo sẽ
bị cô lập và sẽ bị đánh tan dễ dàng. Do
đó, HQ-10 cũng được chỉ định
một mục tiêu tác xạ, đó là chiếc tầu Trung
Cộng mang số 396. Theo lời tường thuật
của các nhân chứng, chỉ trong ṿng 5 phút đầu,
các khẩu hải pháo trên HQ-10 đă bắn tê liệt
pḥng lái chiến hạm địch khiến chiếc
tầu này không c̣n điều khiển được
nữa, cứ chạy ṿng ṿng làm mồi cho hỏa
lực chính xác của HQ-10. Tuy nhiên, v́ chỉ c̣n một
máy, xoay trở rất khó khăn nên HQ-10 cũng bị
trúng nhiều đạn địch. Hạm
Trưởng, HQ Thiếu Tá Ngụy Văn Thà bị
tử trận, Hạm Phó là HQ Đại Úy Nguyễn Thành Trí
bị thương nặng. Sau khi bắn hạ tầu
địch, cuối cùng Hộ Tống Hạm Nhựt
Tảo cũng bị ch́m. Một số nhân viên xuống được
bè đào thoát mang theo vị Hạm Phó, nhưng chẳng
bao lâu, Đại Úy Trí cũng đền nợ nước
v́ bị mất máu quá nhiều. Về
việc Hộ Tống Hạm Nhựt Tảo bị ch́m,
có một số tài liệu nói rằng chiến hạm
bị hỏa tiễn từ chiến hạm Trung Cộng
bắn trúng đài chỉ huy. Tuy hải quân Trung Cộng
có loại tầu Komar trang bị hỏa tiễn hải -
hải (surface to surface missile) Styx nhưng lúc đó chưa
có mặt tại Hoàng Sa, c̣n các loại tầu Kronstadt và T.43
tham chiến chỉ trang bị hải pháo cổ
điển thông thường, hỏa tiễn nếu có
cũng chỉ là loại cá nhân (rocket) cầm tay. Vả
lại, nếu có loại phi tiễn đĩnh Komar tham
chiến th́ có lẽ mục tiêu sẽ là những
chiến hạm chủ lực lớn hơn chứ không
phải HQ-10 là chiếc nhỏ và kém quan trọng nhất.
Theo lời thuật lại của Trung Tá Vũ Hữu
San, sau khi trận hải chiến đă chấm dứt,
các chiến hạm ta quan sát thấy có 4 lượng sóng
bạc đầu rất lớn đang từ
hướng Đông Bắc tiến lại rất nhanh. Rất
có thể đây mới là các phi tiễn đĩnh Komar
hay khinh tốc định Swatow của Trung Cộng
từ căn cứ hải quân Yulin thuộc đảo
Hải Nam kép xuống trợ chiến. Nói tóm lại, có
nhiều phần v́ HQ-10 vận chuyển khó khăn,
bất lợi trong lúc hải chiến nên mới bị
ch́m v́ trúng đạn của tầu địch. Mới
đây, Hải Quân Trung Úy Nguyễn Đông Mai là sĩ quan
hải pháo có mặt trên HQ-10 trong trận hải chiến
cũng cho biết về trường hợp HQ-10 bị
bắn ch́m như sau: "Khi
trận đánh kết thúc, các chiến hạm bạn
đă rời vùng, HQ-10 v́ bị trúng đạn cháy hầm
máy nên bất khiển dụng, ở lại một ḿnh
tại Hoàng Sa. Hai chiếc Kronstadt mới tới tăng việc
của Trung Cộng mang số 281 và 282 chạy quanh HQ-10
nhiều ṿng và dùng hải pháo bắn ch́m chiến hạm
này". Khi
có dịp thuận tiện, chúng tôi sẽ viết một
bài chi tiết về trường hợp HQ-10 đi vào
ḷng biển mẹ Hoàng Sa. Trong
số các tầu VNCH tham chiến, có lẽ chỉ có Khu
Trục Hạm Trần Khánh Dư HQ-4 mới xứng
đáng mang danh "chiến hạm". Trong khi các
"chiến hạm" khác tuy được gọi là
Tuần Dương Hạm hay Hộ Tống Hạm,
nhưng thật ra chỉ là loại tuần duyên (Coast
Guard) hay tầu rà ḿn của Hoa Kỳ. HQ-4 nguyên là một
Khu Trục Hộ Tống Hạm được trang
bị radar pḥng không tối tân (DER - Destoyer Escort Radar).
Vũ khí chính là hai giàn đại pháo 76.2 ly có radar kiểm
xạ (radar control) với khả năng tự ḍ t́m góc
độ và tầm xa để "khóa chặt" (lock
on) mục tiêu. Đó là nói về loại DER của Hải
Quân Hoa Kỳ, nhưng khi chuyển giao cho Hải Quân
Việt Nam, những trang bị tối tân đều
đă bị tháo gỡ hay không c̣n xử dụng được
nữa v́ thiếu bảo tŕ hoặc cơ phận thay
thế. Tuy hai khẩu đại pháo 76.2 ly, một
tại sân trước và một tại sân sau vẫn c̣n,
nhưng hệ thống kiểm xạ đă bất
khiển dụng nên các vũ khí chính mất đi rất
nhiều hiệu quả. Nếu các khẩu súng 76.2 ly c̣n
chính xác và bắn nhanh như khi được đài
kiểm xạ điều khiển giống như trong
hải quân Hoa Kỳ, HQ-4 dưới sự chỉ huy
đầy kinh nghiệm của Hạm Trưởng
Vũ Hữu San đă bắn hạ dễ dàng các
chiến hạm Trung Cộng. Nhưng rất tiếc, vào
thời điểm năm 1974 khi Hoa Kỳ đă phủi
tay và cuộc chiến tại Việt Nam gần tàn,
khả năng tác chiến của HQ-4 đă giảm sút
rất nhiều mặc dù thủy thủ đoàn rất
thiện chiến. Một điểm khá bất lợi
nữa là HQ-4 ngoài hai khẩu 76.2 ly, không có đại bác
40 ly bắn nhanh. Trong một trận hải chiến khi
mục tiêu chỉ cách trên dưới một hải lư,
một dàn 40 ly bắn nhanh sẽ có lợi thế hơn
một khẩu 76.2 ly bắn chậm. Nhưng
dù với những bất lợi nói trên, dưới
quyền chỉ huy sáng suốt, kinh nghiệm của
Hạm Trưởng Vũ Hữu San cùng sự quả
cảm, gan dạ của thủy thủ đoàn, HQ-4
đă xứng đánh mang danh Khu Trục Hạm. Ngay sau khi
nhận được lệnh tác xạ vào tầu
địch, hai khẩu đại bác 76.2 ly đă khai
hỏa chính xác trúng ngay tầu địch lúc đó
chỉ cách khoảng 1,600 yards. Chỉ trong ṿng vài phút
đầu, chiếc Kronstadt 271 đă bị bắn cháy
không c̣n khả năng tác chiến. Có nguồn tin nói
rằng chiếc tầu này sau đó phát nổ và đă
bị ch́m. Nhưng cũng như những chiến
hạm đồng đi khác, HQ-4 là một mục tiêu khá
lớn
cho tầu địch nên cũng bị trúng nhiều
vết đạn, nhưng các máy móc chính, nhất là
hệ hống truyền tin vẫn trong t́nh trạng
khiển dụng tốt. Đặc biệt, Trung Tá San cho
biết v́ HQ-4 là một chiến hạm khá lớn có
nhiều tầng nên được trang bị một
hệ thống quạt hút khổng lồ để các
tầng bên dưới bớt nóng. Khi tác chiến, một
viên đạn địch khi phát nổ đă thổi bay
hệ thống quạt hút khổng lồ này. Tuy nhiên,
những thiệt hại của HQ-4 được coi là
nhẹ so với các chiến hạm bạn khác và vẫn
c̣n khả năng tác chiến. Trên
soái hạm HQ-5, khi lệnh tác chiến được ban
hành, các ổ súng nổ ḍn dă hướng về tầu
địch. Trong lúc tác chiến, Hạm Trưởng, HQ
Trung Tá Phạm Trọng Quỳnh, lo việc vận
chuyển chiến hạm để vào vị trí tác
xạ hữu hiệu nhất cũng như để
tránh các vùng san hô, đá ngầm nguy hiểm trong khi Hạm
Phó và Sĩ Quan Hải Pháo lo việc chỉ huy tác
chiến. Mục tiêu của HQ-5 là chiếc Kronstadt mang
số 274 mặc dầu chống trả mănh liệt
nhưng bị hư hại nặng v́ trúng nhiều
đạn 40 ly và 20 ly nên bị loại ra khỏi ṿng
chiến. Để dễ bề lẩn tránh, tầu địch
phun ra một màn khói ngụy trang khiến HQ-5 khó nhận
biết chính xác mục tiêu. Tuy nhiên, bị trúng đạn
quá nặng, chiếc Kronstadt này bắt buộc phải
ủi vô bờ san hô phía Nam đảo Quang Ḥa để
tránh bị ch́m. Tuy đă loại được
đối thủ, nhưng t́nh trạng tác chiến
của HQ-5 cũng không mấy khả quan. Tới
khoảng 10 giờ 50 sáng tức là vào phút thứ 25
của trận chiến, tất cả các ổ súng
lớn trên chiến hạm đều bị trở
ngại tác xạ không bắn được, ngoại
trừ khẩu đại bác 40 ly bên tả hạm do
Thượng Sĩ Tài làm trưởng khẩu. Như
vậy, nguyên hông phải của chiến hạm không c̣n
trọng pháo để bảo vệ. Nguy hiểm hơn
nữa, các chiến hạm c̣n lại của Trung Cộng
tập trung lực lượng nhắm vào HQ-5 như
để trả thù cho đồng bọn. Tuy bị bao
vây và bắt đầu bị trúng nhiều đạn
địch, khẩu đại bác 40 ly độc
nhất c̣n lại phản pháo ác liệt khiến
địch phải chùn lại. Trung
Tá San cho biết cũng trong lúc đó, các chiến hạm
VNCH quan sát thấy có bốn lượng sóng lớn
trắng xóa đang tiến tới từ hướng Đông
Bắc với vận tốc rất nhanh và có tin các phi
tiễn đĩnh loại Komar và Hộ Tống Hạm
loại Hai nan của địch đang trên
đường đến tiếp viện. Trước
t́nh thế bất lợi, vả lại các chiến hạm
chính của địch tham chiến cũng đă bị
hư hại, Đại Tá Hà Văn Ngạc, SQ/CHCT đă sáng
suốt ra lệnh cho các chiến hạm VNCH rời vùng
giao tranh để bảo toàn lực lượng. Khi
rời khỏi vùng giao tranh vào khoảng 11 giờ sáng ngày
19/1, hải đội VNCH cũng chia làm hai cánh. HQ-16 v́
hoạt động ở khu phía Bắc và đă bị
thiệt hại khá nặng có nguy cơ bị ch́m nên
đă đổi đường ngược lên phía
Bắc, hướng về đảo Hoàng Sa rồi sau
đó di chuyển về hướng Tây nhắm về Đà
Nẵng. Trong khi đó phân đội Nam gồm HQ-4 và HQ-5
hải hành về hướng Đông Nam. Phía Trung Cộng
cũng không c̣n sức để đuổi theo v́ tất
cả các chiến hạm tham chiến đều đă
bị ch́m hay lên cạn. Khoảng
hai tiếng đồng hồ sau, vào lúc 2 giờ 15 phút,
phân đội Nam nhận được lệnh quay
trở lại cố thủ tại Hoàng Sa. Các chiến
hạm liền đổi đường về
hướng Tây Bắc trở lại vùng đă xảy ra
trận hải chiến hồi sáng. Khi đă gần
tới Hoàng Sa, vào lúc 5 giờ 20 chiều, lệnh cố
thủ được hủy bỏ, phân đội Nam
được lệnh trở về Đà Nẵng. Về
lệnh "cố thủ" này, Trung Tá Vũ Hữu
San, Hạm Trưởng Khu Trục Hạm Trần Khánh
Dư HQ-4 đă viết trong bài nói chuyện kỷ
niệm 24 năm trận hải chiến Hoàng Sa,
đọc tại San Jose vào ngày 17 tháng 1 năm 1998 nguyên
văn như sau: "Sau
Hoàng Sa 24 năm, chúng tôi c̣n sống và vẫn đi t́m trong
mấy chục triệu sách thư viện nhưng cho
đến nay, đă không thể nào t́m thấy
được cái lư tưởng nào cao xa hơn
được biểu l qua h́nh ảnh Khu Trục Hạm
Trần Khánh Dư HQ-4 và Tuần Dương hạm
Trần B́nh Trọng HQ-5 tuân hành quân lệnh chuẩn
bị lên cạn phơi xác ḿnh. Quân lịnh như núi!
Lịnh này đúng hay sai cũng là lệnh! Đến
chiều tối, lệnh hải hành rời bỏ Hoàng Sa
mới được ban ra và chúng tôi các chiến hạm
mang đầy vết thương vẫn c̣n đang
rỉ máu, được về Đà Nẵng để lo
mai táng cho các bạn đă hy sinh, đưa đồng
đi bị thương vào quân y viện và sửa
chữa chiến hạm..." Những
lời nói hào hùng đầy khí tiết của Trung Tá San
tưởng đă diễn tả quá đủ tinh
thần chiến đấu bảo vệ lănh thổ, v́
nước quên ḿnh của các chiến sĩ HQ/VNCH. Đến
ngày 20 tháng 1, các chiến hạm HQ/VNCH về tới Đà
Nẵng. HQ-4 và HQ-5 cập cầu Thống Nhất tại
bến thương cảng hối 7 giờ 30 sáng. Riêng
Tuần Dương Hạm Lư Thường Kiệt HQ-16
được Tuần Dương Hạm Trần B́nh
Trọng HQ-6 hộ tống cập cầu Tiên Sha thuộc
BTL/V1DH vào lúc 10 giờ sáng. VII. Tổng
Kết Thiệt Hại Đôi Bên
Thiệt
hại về phía HQ/VNCH được ghi nhận ở
mức trung b́nh, gồm 1 chiến hạm bị ch́m và 3
chiếc khác bị hư hại. Về phần nhân
mạng, số tử thương và bị thương
tương đối nhẹ. Ngoài ra, c̣n một số
binh sĩ và nhân viên dân chính bị bắt giữ vào ngày
20/1/74 khi phi cơ và chiến hạm Trung Cộng oanh kích
và pháo kích rồi cho quân đổ bộ lên các
đảo. Nhóm tù binh này gồm 14 nhân viên thuộc HQ-4
được đổ bộ lên đảo Cam
Tuyền vào khoảng 10 giờ sáng ngày 18/1 và 34 binh sĩ
Địa Phương Quân cùng nhân viên khí tượng, trong
số này có một nhân viên dân chính Hoa Kỳ tên Gerald Emil
Kosh. Những người bị bắt bị đưa
về đảo Hải Nam vào ngày 21/1 và sau cùng bị giam
tại nhà lao Thu Dung thuộc tỉnh Quảng Châu. Năm
thương bệnh binh được trao trả vào ngày
31/1 tại cầu Shumchum là ranh giới giữa Hồng
Kông và tỉnh Quảng Đông. Sau 27 ngày bị giam giữ,
trước sự đ̣i hỏi hợp lư quả VNCH và
dưới áp lực của giới ngoại giao cũng
như hội Hồng Thập Tự quốc tế, Trung
Cộng đă phải phóng thích toàn bộ số 43 tù binh
c̣n lại. Sau
đây là chi tiết về những thiệt hại
về phía HQ/VNCH: a.
Hộ Tống Hạm Nhựt Tảo HQ-10 Đây
là chiến hạm nhỏ nhất và có hỏa lực
yếu nhất trong số các chiến hạm VNCH tham
chiến. Ngoài ra, t́nh trạng kỹ thuật c̣n không
được khả quan khiến HQ-10 lại càng hêm
bất lợi. Sau khi bắn cháy mục tiêu
được chỉ định là chiến hạm Trung
Cộng mang số 396, HQ-10 cũng bị bắn trúng
đài chỉ huy khiến Hạm Trưởng bị
tử thương và hệ thống truyền tin bị
tê liệt. Một số nhân chứng từ các chiến
hạm bạn quan sát c̣n cho biết chiếc máy chánh duy
nhất c̣n lại có lẽ cũng bị hư hại nên
HQ-10 không thể vận chuyển được nữa,
do đó chiến hạm đă bị tầu địch
bắn ch́m. Số nhân viên c̣n lại gồm 23
người, trong đó có Hạm Phó lúc đó bị
trọng thương đă xuống 4 chiếc bè cấp
cứu đào thoát. Trong lúc trôi dạt trên biển cả,
vị Hạm Phó và một nhân viên khác từ trần nên
đă được thủy táng. Sau bốn ngày ba đêm
lênh đênh trên đại dương không đồ
ăn và nước uống, nhóm thủy thủ gặp
nạn được chiếc tầu dầu SKOPIONELLA
của công ty Shell trên đường đi từ
Hồng Kông đến Singapore vớt tại vị trí các
Đà Nẵng chừng 150 hải lư về hướng Đông. b.
Tuần Dương Hạm Lư Thường Kiệt HQ-16 HQ-16
thuộc phân đội Bắc cùng với HQ-10 nên cũng
bị thiệt hại khá nặng. Trong lúc dùng các khẩu
hải pháo 127 ly và 40 ly loại chiếc tầu Trung
Cộng mang số 389 ra khỏi ṿng chiến, HQ-16 cũng
bị hư hại khá nặng. Hầm đạn 127 ly
phía trước mũi bị trúng đạn khiến
nước tràn vào mỗi khi mũi tầu chúc xuống
nên sau đó đă phải cô lập. Một máy
điện bị bắn hư và giây điện
đứt làm hệ thống điện khiến hầm
máy chỗ nào cũng bị điện giật, do đó
nhân viên cơ khí và điện khí phải di tản. Nguy
hiểm hơn cả là hông tầu ngang hầm máy chánh
tả bị thủng một lỗ lớn ngay tầm
nước khiến nước biển tràn vào như thác
lũ. Chiến hạm mỗi lúc một nghiêng thêm về
bên trái và có nguy cơ bị ch́m nếu không nhém
được lỗ thủng. Nhưng sau cùng, nhờ
sĩ quan cơ khí trưởng là Đại Úy Hiệp
điều động nhân viên pḥng tai và cơ khí cô
lập được hầm máy tả, chiến hạm
vẫn tự vận chuyển được dù chỉ
c̣n máy chánh hữu. V́ hầm đạn đă bị cô
lập khiến khẩu 127 ly không c̣n bắn
được nữa, ngoài ra chỉ c̣n một máy và v́
tầu bị mất điện hoàn toàn nên hệ
truyền tin và tay lái điện cũng bị tê liệt,
vả lại, các tầu địch cũng đă bị
cháy hay bị ch́m, nên HQ-16 rời ṿng chiến, di chuyển
về hướng Bắc để giữ an toàn. Riêng
toán nhân viên 15 người thuộc HQ-16 do Hải Quân Trung
Úy Lâm Trí Liêm chỉ huy đổ bộ lên đảo Cam
Tuyền (Robert) vào ngày 17-1 đă bị mất liên lạc
với chiến hạm sau trận hải chiến nên
phải tự rút khỏi đảo bằng xuồng cao
su. Sau 10 ngày lênh đênh trên biển cả, những
người này đă được ghe đánh cá cứu
thoát đưa về Qui Nhơn nhưng có một
người bị chết v́ kiệt lực, đó là
Hạ Sĩ Nhất Quản Kho Nguyễn Văn Duyên. Toán
đổ bộ 15 người này sau đó đă được
đặc cách thăng một cấp. c.
Khu Trục Hạm Trần Khánh Dư HQ-4 Là
chiến hạm có hỏa lực mạnh với hai
đại bác 76 ly nên HQ-4 tiêu diệt mục tiêu không
mấy khó khăn. Theo báo cáo, chiếc Kronstadt 271 đă
bị HQ-4 bắn cháy, sau đó phát nổ và ch́m ngay từ
những phút đầu của cuộc hải chiến.
Tuy nhiên, trong khoảnh khắc ngắn ngủi đó, HQ-4
cũng bị trúng nhiều phát đạn của
địch quân. Thiệt hại về nhân mạng không
đáng kể; thiệt hại vật chất trên
chiến hạm được ghi nhận ở mức
trung b́nh với hàng trăm vết đạn đủ loại.
Trong số cách chiến hạm HQ/VNCH tham chiến, HQ-4
bị thiệt hại tương đối nhẹ
nhất. Hai khẩu trọng pháo 76 ly bị trở
ngại tác xạ nhưng sau đó đă được
sửa chữa ngay trong lúc tác chiến, máy chánh, máy
điện và hệ thống truyền tin khiển
dụng tốt, v́ vậy HQ-4 coi như vẫn c̣n đày
đủ khả năng tác chiến. d.
Tuần Dương Hạm Trần B́nh Trọng HQ-5 HQ-5
là nơi HQ Đại Tá Hà Văn Ngạc, SQ/CHCT đặt
bộ tham mưu nên được coi là soái hạm. Theo
bản báo cáo hậu hành quân, tất cả hỏa lực
của HQ-5 tập trung vào chiếc Kronstadt mang số 274.
Không bao lâu, mục tiêu bị bốc cháy v́ trúng nhiều
đạn 40 ly và 20 ly nên bốc cháy. Tàu địch
phải ủi vào băi san hô sát đảo Quang Ḥa để
khỏi bị ch́m, do đó coi như bị hư hại
hoàn toàn. Về phần HQ-5 cũng bị trúng đạn
nhiều nơi, các ổ trọng pháo chính 127 ly và 40 ly
đôi trước mũi cũng bị trở ngại
tác xạ, chỉ c̣n khẩu 40 ly bên tả hạm xử
dụng được. Chính khẩu súng này đă bắn
chặn không cho các tầu địch tới gần.
Thiệt hại về nhân mạng trên HQ-5 gồm 1 sĩ
quan chết, 3 bị thương; hạ sĩ quan 2
chết 4 bị thương; đoàn viên 9 bị
thương. Tổng Cộng 3 chết 16 bị
thương. Về vật chất, nhiều kho pḥng, máy
móc và hệ thống giây, ống bị trúng đạn. Lửa
bốc cháy cũng như nước tràn vào tại
nhiều nơi trên chiến hạm. Nhân viên pḥng tai và toán
hải kích tăng phái đă xử dụng tối đa
phương tiện cơ hữu để cứu
thủy và cứa hỏa. Hạm trưởng đă ra
lệnh làm ngập nước hầm đạn 127 ly
để tránh đạn phát nổ v́ kho điện
tử và kho cơ khí bị bốc cháy. Tuy bị hư
hại khá trầm trọng nhưng HQ-5 không gặp nguy
cơ bị ch́m hay bị tiêu hủy v́ cơ khí
trưởng là Thiếu tá CK Trần Đắc Nguyền là
một sĩ quan nhiều kinh nghiệm đă đắc
lực điều đông nhân viên dập tắt các
đám cháy, bít các lỗ thủng và sửa chữa cá máy
móc hư hỏng. Do đó, chỉ sau một thời gian
ngắn, HQ-5 đă trở về t́nh trạng hoạt
động gần như b́nh thường.
Cả
4 chiến hạm Trung Cộng tham chiến đều
bị trúng đạn. Một tầu Kronstadt và một
Trục Lôi Hạm bị ch́m tại chỗ; hai chiếc
c̣n lại bị hư hại nặng phải ủi lên
băi san hô nên coi như phế thải. Về nhân mạng
thiệt hại không rơ nhưng chắc là khá nặng. VIII. Thái
độ và phản ứng của Hoa Kỳ
Vào
ngày 19 tháng 1, ngay sau khi xảy ra trận hải chiến
tại Hoàng Sa, một nhân viên giao tế thuộc bộ
Ngoại Gia Hoa Kỳ là ông John F. King tuyên bố chính
thức tại Hoa Thịnh Đốn: "Hoa Kỳ không
nghiêng về phe nào, tuy nhiên chúng tôi rất muốn có
một sự giàn xếp ôn ḥa". Khi trả lời
câu hỏi của các phóng viên, ông King nói tiếp: "Hoa
Kỳ không dính dáng ǵ đến việc tranh chấp
tại Hoàng Sa". Như vậy, ít nhất về
mặt ngoại giao, Hoa Kỳ đă chọn thái
độ trung lập. Sang
ngày 21 tháng 1, bộ Quốc Pḥng Hoa Kỳ cho biết
đă chỉ thị cho Đệ Thất Hạm Đi Hoa Kỳ
đang hoạt động tại vùng Thái B́nh Dương
không được can dự vào các trận đánh
giữa VNCH và Trung Cộng để dành quyền kiểm
soát quần đảo Hoàng Sa. Trong lúc đó, nguồn tin
UPI từ Sài G̣n cho biết chính Đại Sứ Hoa Kỳ
Graham Martin cũng đă từ chối lời yêu cầu
của chính phủ VNCH, không chịu cung cấp chiến
hạm và phi cơ trực thăng tiếp cứu
những thủy thủ Việt Nam và một người
Mỹ lâm nạn. Tại Hoa Thịnh Đốn, phát ngôn viên
bộ Quốc Pḥng Hoa Kỳ, ông Jerry W. Friedman tuyên bố
không hay biết ǵ về lời yêu cầu trợ giúp này.
Nguồn tin AP rơ ràng hơn, cho biết chính phủ VNCH đă
yêu cầu Đệ Thất Hạm Đi cho chiến hạm và
phi cơ trực thăng t́m kiếm thủy thủ
đoàn của một chiến hạm Việt Nam với
82 thủy thủ đoàn đă bị ch́m tại Hoàng Sa. Khi
được hỏi về việc có một
người Mỹ cũng bị mất tích tại Hoàng
Sa, ông King giải thích: "người Mỹ này là
một nhân viên dân chính làm việc cho cơ quan DAO tại
Sài G̣n và đă ra Hoàng Sa theo lời mời của vị
Tư Lệnh Hải Quân tại Đà Nẵng. Cuộc hành
tŕnh này là một chuyến viếng thăm thông
thường dự trù trong 3 ngày và đă được
xếp đặt trước khi xảy ra cuộc
đụng độ". Ông cũng cho biết không
có tin tức ǵ về số phận của người
Mỹ này. Ngày
22 tháng 1, Ngoại Trưởng Hoa Kỳ Henry Kissinger chính
thức lên tiếng từ chối không chịu bênh
vực phe nào trong cuộc tranh chấp tại Hoàng Sa. Ông
Kissinger cũng nói Hoa Kỳ "rất tiếc đă có
cuộc đụng độ quân sự tại Hoàng
Sa". Trong buổi họp báo. Ngoại Trưởng Hoa
Kỳ cho biết ưu tiên hiện tại chưa hẳn
là vấn đề thiết lập quan hệ ngoại
giao với Bắc Kinh, nhưng là việc đôi bên
cộng tác chặt chẽ và cải thiện mối dây
liên lạc trên niều lănh vực khác nhau. Sang
ngày 23 tháng 1, giới chức Hoa Kỳ cho biết
người Mỹ bị mất tích tại Hoàng Sa
thuộc nhóm nhân viên dân chính là việc cho bộ Quốc
Pḥng Hoa Kỳ. Đây là nhóm "quan sát viên" có nhiệm
vụ theo dơi và báo cáo những hoạt động và
hiệu năng của quân đội VNCH. Phát ngôn viên Ṭa
Đại Sứ Hoa Kỳ giải thích: "Họ không
phải là cố vấn mà chỉ là các quan sát viên có
nhiệm vụ báo cáo về việc xử dụng
cũng như hiệu năng của các chiến
cụ". Nhóm này chỉ có vào khoảng trên
dưới mười người và c̣n được
gọi là những "liên lạc viên". Giới
chức ngoại giao tin tưởng rằng Hoa Kỳ
đă không vi phạm đạo luật của Quốc
Hội ngăn cấm việc xử dụng quân lực
Hoa Kỳ tại Việt Nam và cũng không vi phạm
thỏa hiệp Paris. Theo
nguồn tin ṭa Đại Sứ Hoa Kỳ, người
Mỹ mất tích tên là Gerald Emil Kosh, 27 tuổi, quê quán
tại Lafayetteville, tiểu bang Pennsylvasnia, cựu Đại
Úy lục quân đă từng tham chiến tại Việt
Nam và được tưởng thưởng một huy
chương với ngôi sao bạc và chiến thương
bội tinh. Phát ngôn viên Ṭa Đại Sứ c̣n cho biết
thêm: "Ông Kosh hiện là một nhân viên dân chính đă
có mặt trên một chiến hạm VNCH tham chiến
tại Hoàng Sa. Sau một trận hải chiến dữ
dội, HQVN đă đưa ông này lên đảo Hoàng Sa
để được an toàn hơn. Nhưng ngày hôm sau,
phi cơ Mig và chiến hạm Trung Cộng oanh kích
đảo và số phận của ông Kosh không
được biết từ đó". Riêng bộ
Quốc Pḥng Hoa Kỳ vẫn không tiết lộ ǵ
nhiều về nhiệm vụ của ông Kosh, chỉ nói
rằng ông là nhân viên dân sự làm việc cho pḥng tùy viên
quân sự của Ṭa Đại Sứ tại Sài G̣n. Nguồi
tin này không được chính xác. Ông Kosh không có mặt
trên chiến hạm VNCH v́ ông đă yêu cầu HQ-5
đưa lên đảo Hoàng Sa vào tối 18/1, một ngày
trước khi xảy ra trận hải chiến. Cuối
cùng, sau 10 ngày bị bắt giữ, ông Kosh được
Trung Cộng thả vào ngày 31 tháng 1 tại cây cầu Lo Wu,
ranh giới giữa Hương Cảng và tỉnh
Quảng Đông. Trần
Đỗ Cẩm
|
